POGLED SA AMERIČKE VERANDE: Kada sigurnosni zakoni postanu ogledalo politike, a ne pravo

PIŠE: Mesud Čevra U idealnom pravnom sistemu, zakoni o pranju novca i finansiranju kriminala trebali bi biti najneutralniji dio zakonodavstva. Njihova svrha je tehnička i jasna: pratiti tokove novca koji mogu biti povezani sa kriminalom, korupcijom ili nasilnim aktivnostima, bez obzira na ideologiju, naciju ili vjeru onih koji stoje iza tih tokova. Međutim, u praksi, […]

PIŠE: Mesud Čevra

U idealnom pravnom sistemu, zakoni o pranju novca i finansiranju kriminala trebali bi biti najneutralniji dio zakonodavstva. Njihova svrha je tehnička i jasna: pratiti tokove novca koji mogu biti povezani sa kriminalom, korupcijom ili nasilnim aktivnostima, bez obzira na ideologiju, naciju ili vjeru onih koji stoje iza tih tokova.

Međutim, u praksi, naročito u državama sa složenom političkom strukturom i teškim historijskim naslijeđem, ovakvi zakoni često postaju i politički dokumenti. Ne samo pravni, nego i simbolični.

Bosna i Hercegovina je upravo takav slučaj.

1. Problem terminologije: kada pravo prestane biti neutralno

Jedna od glavnih kontroverzi koje se povremeno pojavljuju u javnim raspravama jeste upotreba termina poput “islamski terorizam” u zakonodavnim ili pratećim materijalima koji se odnose na finansijski nadzor i sigurnost.

Problem nije u tome što države ne treba da se bore protiv ekstremizma — to je legitimna i nužna funkcija. Problem nastaje kada se jedan oblik nasilja označi religijskim prefiksom, dok se drugi oblici političkog ili ideološkog nasilja ostave generički ili neimenovani.

U pravnoj teoriji, terorizam nije religijska kategorija. On se definiše kroz: nasilje nad civilima, politički ili ideološki cilj i namjeru zastrašivanja šire populacije.

Kada se toj definiciji dodaju etnički ili religijski prefiksi, pravni jezik prestaje biti univerzalan i počinje dobivati interpretativnu, političku dimenziju.

2. Bosna i Hercegovina: pravo i politika u istom prostoru

U političkom sistemu Bosne i Hercegovine, gdje su institucije rezultat kompromisa iz Daytona, zakoni se često ne donose samo kao tehnički instrumenti, nego i kao rezultat političkog balansiranja.

Zbog toga svaka formulacija koja dotiče sigurnost, ekstremizam ili ratno naslijeđe ima dodatnu težinu.

Kritičari upozoravaju da se sigurnosni zakoni ponekad koriste za: simboličko označavanje “izvora prijetnji”, političko pozicioniranje unutar unutrašnjih etničkih narativa, i indirektno reinterpretiranje prošlosti.

S druge strane, vlasti i zagovornici tih zakona tvrde da su oni odgovor na savremene sigurnosne izazove, uključujući globalne mreže finansiranja nasilja koje ne poznaju granice.

3. Terorizam kao pojam koji se politički “rasteže”

Jedan od ključnih problema savremenog međunarodnog sistema jeste činjenica da ne postoji univerzalno prihvaćena pravna definicija terorizma na nivou Ujedinjenih nacija.

To otvara prostor da: različite države različito imenuju iste pojave, politički kontekst utiče na pravnu terminologiju, a mediji dodatno pojednostavljuju kompleksne situacije.

Zato se često događa da isti čin u jednom kontekstu bude označen kao “terorizam”, u drugom kao “ratni zločin”, a u trećem kao “oružani incident”.

4. Naslijeđe 1990-ih i težina interpretacije

U postjugoslovenskom prostoru, posebno u Bosni i Hercegovini, svaka rasprava o sigurnosti neizbježno se prelama kroz rat 1992–1995. i presude međunarodnih sudova, uključujući Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju (ICTY).

Te presude su pravno obavezujuće u okviru međunarodnog prava i utvrdile su odgovornost pojedinaca za ratne zločine, zločine protiv čovječnosti i genocid u određenim slučajevima.

Međutim, politički diskurs u regionu često ostaje paralelan pravnom:

različita tumačenja istih događaja, različit stepen prihvatanja međunarodnih presuda i nastavak političkih narativa koji se oslanjaju na selektivno čitanje prošlosti.

U takvom okruženju, sigurnosni zakoni se ne doživljavaju samo kao pravna norma, nego i kao dio šireg simboličkog sukoba.

5. Rizik selektivnog označavanja prijetnji

Najveći problem nije samo termin “islamski terorizam”, nego širi princip: da se sigurnosne prijetnje imenuju selektivno, da se određene ideološke ili etničke grupe više ističu od drugih, dok se univerzalna pravna logika gubi.

Pravo bi, u svojoj osnovi, trebalo biti slijepo na identitet: terorizam je terorizam bez obzira ko ga čini, ratni zločin je ratni zločin bez obzira na zastavu, finansiranje nasilja je krivično djelo bez obzira na ideologiju.

6. Između prava i politike

Suštinski problem savremenih društava nije samo kriminal ili ekstremizam, nego način na koji se oni definišu.

U Bosni i Hercegovini, gdje su politički odnosi i dalje duboko oblikovani ratnim iskustvom, zakoni često nose više značenja nego što je njihova tehnička funkcija.

Zbog toga je povjerenje u pravni sistem jednako važno kao i sam tekst zakona.

Ako građani imaju osjećaj da se pravni jezik koristi selektivno, onda čak i najtehničkiji zakon gubi svoju neutralnost u javnoj percepciji.

Borba protiv finansiranja nasilja i ekstremizma je legitimna i neophodna. Ali jednako je važno da pravni jezik ostane precizan, univerzalan i oslobođen političke interpretacije.