POGLED SA AMERIČKE VERANDE: Dvije istorije uništenja i jedna međunarodna mjera pravde

Piše: Mesud Čevra Evropa je u 20. stoljeću dva puta gledala u ambis – i oba puta nije reagirala isto. Prvi put, tokom Drugog svjetskog rata, sistematskim uništenjem evropskih Jevreja. Drugi put, pola stoljeća kasnije, tokom raspada Jugoslavije, kada su Bošnjaci – kao narod i kao politički subjekt – bili meta planskog nasilja, etničkog čišćenja […]

Piše: Mesud Čevra

Evropa je u 20. stoljeću dva puta gledala u ambis – i oba puta nije reagirala isto. Prvi put, tokom Drugog svjetskog rata, sistematskim uništenjem evropskih Jevreja. Drugi put, pola stoljeća kasnije, tokom raspada Jugoslavije, kada su Bošnjaci – kao narod i kao politički subjekt – bili meta planskog nasilja, etničkog čišćenja i genocida. Iako su obrasci zločina zapanjujuće slični, odgovor međunarodne zajednice bio je radikalno različit. Industrija smrti i ideologija istrebljenja Holokaust nije bio nuspojava rata, nego njegov ideološki cilj. Nacistička Njemačka razvila je birokratski, industrijski sistem istrebljenja, zasnovan na rasnoj doktrini i državnoj politici.

Jevreji su proglašeni „problemom“ koji se rješava fizičkim nestankom. Slično tome, u Drugom svjetskom ratu na prostoru Bosne i Hercegovine, Bošnjaci (tada najčešće imenovani kao „muslimani“) bili su izloženi masovnim pokoljima, deportacijama i prisilnim pokrštavanjima, naročito u okvirima četničke ideologije „etnički čiste“ srpske teritorije. Ta ideologija nije nestala 1945. godine – samo je bila zamrznuta. Devedesetih godina ona se vratila gotovo u istom narativnom obliku: Bošnjaci kao „Turci“, kao historijska greška, kao narod bez prava na prostor.

Genocid u Srebrenici 1995. nije bio incident, već kulminacija projekta koji je uključivao logore, masovna silovanja, deportacije i sistematsko uništavanje kulturnih i vjerskih tragova.

Poslijeratna Njemačka: poraz, kazna i odgovornost Nakon 1945. Njemačka nije samo vojno poražena. Ona je politički, moralno i pravno rekonstruirana. Provedena je denacifikacija – proces koji je nacizam označio kao uzrok zločina, a ne „eksces“. Elita je uklonjena, ideologija delegitimizirana, simboli zabranjeni. Još važnije: Njemačka je prihvatila odgovornost.

Decenijama je plaćala reparacije, individualne i kolektivne, preživjelim Jevrejima i državi Izrael. Međunarodna zajednica je, uz sve kontradikcije, podržala stvaranje države Izrael kao političkog odgovora na genocid – kao jamstvo da se uništenje naroda neće završiti njegovim trajnim političkim nestankom. Bosna i Hercegovina: genocid bez denacifikacije U slučaju Bosne i Hercegovine, međunarodni poredak je postupio suprotno.

Genocid nad Bošnjacima je pravno utvrđen – presudama međunarodnih sudova. Ali političke posljedice genocida nikada nisu poništene.

Naprotiv: Dejtonskim sporazumom nagrađeni su rezultati etničkog čišćenja. Entitet Republika Srpska uspostavljen je na teritorijama gdje su Bošnjaci sistematski protjerani ili ubijeni. Umjesto denacifikacije, dobili smo legitimaciju ratnog plijena. Nije provedena nikakva „desrbifikacija“ genocidne ideologije. Nije uklonjena politička elita koja je rat vodila. Nisu zabranjeni simboli, narativi ni negiranje zločina. Naprotiv – oni su institucionalizirani. Danas se u tom prostoru genocid negira, zločinci slave, a država žrtava proglašava „nemogućom“.

Dvostruki standard međunarodnog prava Zašto su Njemačka i Srbija tretirane različito? Odgovor nije u pravu, nego u odnosima moći. Njemačka je bila totalno poražena i okupirana. Srbija nije. Hladnoratovska inercija, strah od „destabilizacije Balkana“ i potreba Zapada da brzo zatvori konflikt doveli su do kompromisa sa zločinom. Jevreji su nakon Holokausta dobili državu koju prije nisu imali. Bošnjaci su, nakon genocida, izgubili puni suverenitet nad državom koju su već imali. To nije samo historijska nepravda – to je presedan koji potkopava samu ideju međunarodnog prava.

Zaključak koji se još izbjegava Ako je denacifikacija bila nužan odgovor na Holokaust, onda je izostanak denacifikacije srpskog nacionalizma nakon 1995. bio svjesna politička odluka. Cijenu te odluke Bosna i Hercegovina plaća i danas: blokadama, prijetnjama secesijom i trajnom nestabilnošću. Genocid koji se nagradi teritorijom ne prestaje – on se samo zamrzne. A zamrznuta nepravda uvijek čeka novu priliku da se otopi.